Category Archives: প্রবন্ধ

গুৰুজনাৰ অন্যতম সৃষ্টি বৰগীত আৰু ইয়াৰ বৈশিষ্ট্য ঃ উৎপল শইকীয়া

“গীতং নৃত্যং বাদ্যং এয়ঃ সংগীত মূচ্যতে।”

অৰ্থাৎ গীত নৃত্য বাদ্য আদিৰ সমাহাৰেই হ’ল সংগীত । এই সমুহৰ ভিতৰত বৰগীত হল উচ্চ আধ্যাত্মিক ভাৱপূৰ্ণ নিদিষ্ট ৰাগ বিশিষ্ট এক বিশেষ শৈলীৰে গোৱা শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু শ্ৰীমন্ত মাধৱদেৱৰ দ্বাৰা বিৰচিত এবিধ সুষম গীত। বৰগীত সমূহ শ্ৰীকৃষ্ণ কেন্দ্রিক ভক্তিৰ ব্যাখ্যাৰে ব্ৰজভাষাত ৰচিত । মহাপুৰুষ শংকৰদেৱে ভক্তি ধৰ্ম প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰৰ অৰ্থে মাধৱ পূৰুষক লগত লৈ ভক্তিতত্ব আৰু কৃষ্ণলীলা কৃষ্ণৰ গুনানুকীৰ্তন সমূহকে সামৰি যি গীত ৰচনা কৰিছিল তাকেই বৰগীত আখ্যা দিয়া হয়। মহাপুৰুষ দুজনাই নিজে ৰচনা কৰা গীত সমুহক বৰগীত বুলি কোৱা নাছিল । গুৰু দুজনাৰ এই গীত সমুহক পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকৰ শিষ্য সকলে উচ্চ স্থানত ৰাখিবৰ বাবে “বৰ” শ্ৰেষ্ঠ বা ডাঙৰ গীত বিশ্লেষণ লগাই বৰগীত কৰিলে ।
ভাষাবিদ বানীকান্ত কাকতি দেৱে বৰগীত সমুহক Noble numbers বুলি আখ্যা দিছে। কালিৰাম মেধিয়ে The great songs or songs celestial আৰু দেবেন্দ্ৰ নাথ বেজবৰুৱাই Holy songs আখ্যা দিছে। বৰগীত সমূহত মূল হিচাপে থকা শ্যাম,আশোৱাৰী,বড়াৰী,কৌ,অহিৰ, বসন্ত,ধনশ্ৰী, ভাটিয়ালি,বেলোৱাৰ,কল্যান,সাৰেং,সিন্ধুৰা, আদি ৰাগ সমূহ ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীত জগতত প্ৰচলিত । বৰগীত সমূহৰ বহুতো বৈশিষ্ট্য দেখা পোৱা যায়। যেনে-

ৰাগঃ বিশিষ্ট ধ্বনি স্বৰযুক্ত আৰু বৰ্ণৰে বিভূষিত, যিয়ে মানুহৰ চিত্ত ৰঞ্জিত কৰে বা শ্ৰোতাক আনন্দ প্ৰদান কৰে তাকে ৰাগ বুলি কব পাৰি। সংস্কৃত শব্দ ‘ৰঞ্জ’ শব্দৰ পৰাই ৰাগ শব্দৰ উৎপত্তি হৈছে উদাহৰণস্বৰূপে — আশোৱাৰীঃ ৰা………..ম………ৰা……
মহাপুৰুষীয়া পৰম্পৰাত বৰগীতৰ ৰাগ দুই প্ৰকাৰৰ– ১/মেলাৰাগ ২/বন্ধাৰাগ । দিনটোৰ কোন ভাগত কেনেধৰণৰ ৰাগ সমূহ গাব লাগে তাৰ ধৰাবন্ধা নিয়ম আছে । বৰগীতত প্ৰচলিত নিয়ম সমূহ এনেধৰণৰ —-
পুৱাৰ ৰাগ– অহিৰ, শ্যাম, কৌ, ললিত।
দুপৰৰ পৰা তিনিপৰলৈকে —- গৌৰী , ভাটিয়ালী, বসন্ত ,শ্ৰীগান্ধাৰ, ধনশ্ৰী, শ্ৰী, বৰাড়ী, মাহুৰ ইত্যাদি।
সন্ধা গোৱা ৰাগ —- আশোৱাৰী, বেলোৱাৰ, সাৰেং, আদি।
ৰাতিৰ প্ৰথম ভাগত —- কানাৰা,সুহাই, সিন্ধুৰা,আদি।
ৰাতিৰ দ্বিতীয় ভাগত —- ভূপালি, কামোদ আদি।

ভূজংগঃ মহাপুৰুষ দুজনাৰ সংগীতৰ সমূহত ভূজংগ হ’ল গীত সমূহৰ খালি ঠাই সমূহ পূৰাবৰ বাবে ব্যবহাৰ কৰা এক সুৰ । মহাপুৰুষীয়া সংগীত সমূহত বুঢ়াভকত আৰু বৰগায়ন সকলে ভূজংগ ব্যাখ্যা এনেদৰে দিয়ে যে – ভূজংগ==হাত + অংগ । অৰ্থাৎ ই এক আঙ্গিক সুৰহস্তা । সত্ৰীয়া সংগীতত ভূজংগ অতি প্ৰয়োজনীয় বিষয় ।
চমুকৈ কবলৈ গলে ভূজংগ হল এবিধ গাবলগীয়া বিষয়টোৰ ভাৱবোধক সুৰ যত ৰাগৰ স্বৰ আৰু বৰগীত সমূহৰ ভিতৰত অক্ষয়বিহীন খালী ঠাই সমূহ পূৰাবৰ বাবে বিশেষ অংগ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয় । উদাহৰণস্বৰূপে– ৰাম, আৰে এ, আহা, হৰি এ, এ ৰাম আদি। যেনে — জয় জয় যাদৱ……এ……জগজন জীৱন……..এ ৰাম দনুজ দমন দুখহাৰী, ৰে মন সেৱহু……ঐ মোৰ হৰি এ…….। আদি ।

তালঃ গীত বাদ্য আৰু নৃত্যত যাৰ দ্বাৰা সময়ৰ পৰিমাণ জোখা হয় তাকে তাল বোলা হয় । বৰগীত সমূহ বিভিন্ন ধৰণৰ তালৰ দ্বাৰা পৰিবেশন কৰা হয় । তাল সমূহ তিনিটা অংশত বিভক্ত ।১। গামান, ২।ঘাত আৰু ৩।চোক । মহাপুৰুষীয়া সত্ৰানুষ্ঠান সমূহত বিভিন্ন ধৰণৰ তালৰ প্ৰয়োগ দেখা যায় । যেনে — পৰিতাল, একতাল, ৰূপক, ৰক্ততাল, ৰূপগঞ্জল,সৰুবিষম,বৰবিষম, দোৱাজ,থাকতাল , দোমানি, চুতকলা,মাথতাল,যতিতাল, ব্ৰহ্মতাল, আচতলা,উনযতি , খনযতি ইত্যাদি ।

সমঃ তালৰ প্ৰথম তালিক সম বুলি কোৱা হয় । কোনো এখন তালৰ সমৰ পৰাই মাত্ৰা হিচাপ কৰা হয় । সম বুজাবলৈ তালৰ লিপিত ‘X’ চিনেৰে বুজোৱা হয় ।

কথাগুৰু চৰিতৰ মতে মহাপুৰুষ গুৰুজনাই ১২ কুৰি বৰগীত ৰচনা কৰি এখন গীতিকাব্য প্ৰস্তুত কৰিছিল । দুৰ্ভাগ্য বশতঃ সেই শাস্ত্ৰখন বৰপেটাৰ ন-হাটীৰ কমলা গায়ন নামৰ এজন শিষ্য ভকতে আওঁৰাবলৈ বুলি নিওতে বনপোৰা জুইয়ে তেওঁ ঘৰ সহিতে শাস্ত্ৰখনো পুৰি গল । এই মৰ্মান্তিক খবৰ গুৰু শংকৰদেৱে পাই মনত বৰ দুখ পালে । মনৰ বেজাৰত বঢ়াৰ পো মাধৱক ক’লে “বঢ়াৰ পো বহু কষ্ট কৰি গীতখানি কৰা হৈছিল পুইল , গীত আৰু নকৰো, তোমৰাই কিছু কৰা যাওক । ” তেতিয়া মাধৱদেৱে গুৰুজনাৰ উক্ত আদেশ শিৰোধাৰ্য্য কৰি গীত ৰচনা আৰম্ভ কৰিছিল । ——– ৰাগ আশোৱাৰী “””ৰে মন সেৱহু, হৰি কহু চৰণা, নিকতে দেখহ নিজ মৰনা । ” এই গীতটিৰ শেষৰ ভনিতাত ” পৰম মূৰুখ মতি, কহয় মাধৱ দীন, শংকৰ গুৰু উপদেশ ।।” বুলি উল্লেখ কৰিছে ।
গুৰু দুজনাৰ বৰগীত সমূহত সৰল ভাষাত বেদান্তৰ মৰ্ম পোৱা যায় । বৰগীত সমূহত ৰাগ তাল ধৰাবন্ধা । গায়ক সকলে নিদিষ্ট তাল সমূহ সংযোগ কৰি গাব পৰাটো বৰগীতৰ বৈশিষ্ট্য । বৰগীত সমূহৰ যোগেদি আধ্যাত্মিকতা, ঐকান্তিক শক্তি থাকে । শংকৰদেৱৰ বৰগীত সমূহ দাস্য ভাৱ প্ৰধান আৰু মাধৱদেৱৰ বৰগীত সমূহ বাৎসল্য প্ৰধান । ইয়াৰ উপৰিও গুৰু দুজনাৰ বৰগীতৰ ভাগ সমূহ হ’ল– পাৰমাৰ্থিক, বিৰক্তি, বিৰহ আৰু লীলামালা, । লীলামালা গীত সমূহক চালন, জাগৰন, খেলন আৰু নৃত্য এই চাৰি ভাগত ভগাব পাৰি । বৰগীত সমূহ শান্ত ৰস প্ৰধান । বৰগীত সমূহত কৃষ্ণৰ পৰম পূৰুষত্ব প্ৰকাশ পালেও ইয়াত মানবী লীলাহে প্ৰকাশ পোৱা দেখা যায় । চমুকৈ কবলৈ গ’লে গুৰুজনাৰ প্ৰকাশৰ সংযম শাস্ত্ৰীয় ৰাগৰ প্ৰয়োগ আধ্যাত্মিক ভাৱৰ প্ৰাধান্য আৰু কৃষ্ণ ভক্তিৰ আন্তৰিকতা প্ৰকাশ বৰগীতৰ মন কৰিবলগীয়া বৈশিষ্ট্য ।

Advertisements
%d bloggers like this: